کشت تلفیقی
مقدمه
درختان نفش مهمی را درتمامی اکوسیستمهای خاکی ایفا می کنند وطیف وسیعی از محصولات وخدمات را برای مردم روستایی وشهری به ارمغان میاورند.
اگروفارستری به معنای مدیریت متمر کز اراضی است به نحوی که فوائد (فیزیکی ـبیولوژیکی ـاکولوژیکی ـ اقتصادی) حاصل از اثرات متقابل
بیو فیزیکی رادرزمانی که درختان یا درختچه هابه طور عمدی با گیاهان زراعی ترکیب میشوندبهینه سازی کند.
اگروفارستری بر دامنه وسیعی از فعالیتهای کاشت درختان در مزارع و مناظر روستایی متمر کز می گردد. از جمله کاشت درختان بارور کننده برای زاد اوری طبیعی اراضی، سلامت خاک وامنیت غذایی ،
کاشت درختان غیر مثمر برای تغذیه، کاشت درختان علوفه ده برای بهبود تولیدات دامی واحدهای کوچک ،در ختان هیزمی والواری برای ساخت مسکن وتامین انرژی، کاشت درختان دارویی برای درمان
بیماری وکاشت درختانی که صمغ ورزین و دیکر شیرابه ها را تولید می کنند . بسیاری از این درختان ودرختچه ها چند منظوره هستند ومنافع زیادی را به بار می اورند.
شرح موضوع
بر طبق تعریف فرهنگستان علوم ایران، اگروفارستری ( (agroforestryیا «جنگل وَرزی» به تلفیق عملیاتی از قبیل کاشت درخت، زراعت، پرورش گیاهان علوفهای ومرتعی، دامداری و غیره در عرصه معین گفته میشود. به عبارت دیگر، اگروفارستری یعنی تلفیق مدیریت کشاورزی و پرورش درخت.
اثرات اگرفارستری :
*کاهش فقر از طریق افزایش تولیدمحصولات اگروفارستری برای مصرف خانواده وفروش.
*کمک به امنیت غذایی از طریق حفاظت وحاصلخیزی خاک مزرعه برای محصولات غذایی وتولید میوه وروغنهای خوراکی .
*منبع درامد برای زنان روستایی وکشاورزان وروستانشینان.
*افزایش تنوع محصولات وپوشش های درختی برای کشاورزان در قبال پیامدهای ناشی از تغیرات جهانی اقلیمی.
*کاهش جنگل زدایی وفشاربه درخت زارها از طریق ارائه چوب آلات سوختی تولید شده در مزارع.
*افزایش دسترسی به گیاهان دارویی به طور مثال منابع دارویی 80%از گیاهان دارویی افریقا از روش کشت اگروفارستری حاصل میشود.
*اگروفارستری نتایج رضایت بخشی رادر زمینه احیاء اراضی مخروبه نشان داده است.
پیشینه اگروفارستری به دهههای ۱۹۵۰ و ۱۹۶۰ میلادی بر میگردد.همچنین در سال2009میلادی
کنگره اگروفارستری در محل همايش پايگاه اصلي سازمان ملل متحد در کنیا برگزار گرديد. اين كنگره به مدت 6 روز از تاريخ اول لغایت ششم شهریور سال 1388 با شعار "اگروفارستری برنامه ای برای کاربری جهانی از سرزمین در آینده" برگزار گردید.
در اين كنگره 950 نفر از 70 كشور از کلیه قاره ها با حمایت سازمان های تخصصی سازمان ملل متحد مانند: فائو ، یونپ ،مرکز جهانی اگروفارستری ، ایفاد، ایکار و دانشگاه فلوریدا ، سی تی ای ، آلیانس ، مارس ، کاری ، یو اس اید و ... حضور داشتند.
محورهای همایش به اين شرح بود:
- اگروفارستری و تولید محصولات غذایی از درختان
- اهلی سازی درختان مناسب با اگروفارستری
- سازگاری با تغییرات آب و هوایی
- سیستم های اگروفارستری در آفریقا
- جامع نگری در استفاده چند منظوره از زمین و توسعه پایدار
- حفاظت و احیای سرزمین
- سیستم های اگروفارستری مناطق معتدل
- روشهای مناسب تثبیت کربن
- مباحث اقتصادی و اجتماعی در اگروفارستری
- آموزش در اگروفارستری
از نكات قابل توجه در اين كنگره بين المللي مي توان به حضور تنها نماينده ایران اشاره كرد
این سامانه کاربری سرزمین، برای مناطق گرمسیری استوایی و نیمه گرمسیری که در آنها جنگل از بین رفته و خاک در معرض فرسایش است ، به توصیه فائو آغاز شده.
هدف از این کار، ایجاد اقتصاد روستایی «خودگردان» در آن مناطق بود تا ضمن حفظ جنگل، نیازهای روستاییان تأمین شود.
اگروفارستری در ایران
سنت و فرهنگ زراعت و کاشت درخت از قبل در ایران وجود داشته است و میتوان به کاشت توت و چای در لاهیجان یا کاشت صنوبر و تبریزی در اطراف مزارع و باغهای میوه در دیگر مناطق اشاره کرد.
اگروفارستری بیشتر در جنگلهای خارج از شمال اجرا میشود، ولی به گفته کارشناسان، چون اکثر زمینهای کشاورزی و مناطق تخریب شده جنگلی شمال کشور بر روی دامنههای شیب دار قرار گرفته و فرسایش خاک دراین نواحی زیاد است ، به کارگیری این روش در برخی مناطق شمال، مناسب است.
از دیگر سوابق اجرای اگروفارستری درایران کاشت درختان بادشکن در اطراف زمینهای کشاورزی است و به طور کلی، این نوع درخت کاری، سنتی دیرینه در ایران است.
این اعتقاد که در جنگلهای شمال نباید اگروفارستری انجام داد درست نیست زیرا در نزدیکی خیلی از روستاها که جنگل تنک است، میتوان این روش را اجرا کرد.
ولی نظر اکثر کارشناسان بر این است که اگروفارستری برای مناطق جنگلی شمال توصیه نمیشود و برای جایی توصیه میشود که فعالیت اول، زراعت و فعالیت دوم، جنگلداری باشد.
کشت نواری درختان ومحصولات زراعی برروی خطوط تراز و استفاده از پوشش درختی برای حفاظت از زمینهای شیب دار، از روشهای زیستی بسیار موفق در عملیات حفاظت خاک و آبخیزداری است،
باتوجه به این که این سامانه ها را خود کشاورزان وکاربران اراضی، اداره میکنند، زمینه مشارکت مردم در حفظ منابع طبیعی فراهم میشود.
سکوبندی و درخت کاری ردیفی با گونههای دو منظوره باهدف تولید چوب و میوه و رعایت حفاظت خاک در حوزههای آبریز از دیگر مصادیق اگروفارستری است.
در بعضی مناطق درخت صنوبر تنها گونهای است که با هدف تولید چوب استفاده عمومی دارد درخت صنوبر با گردو، همراه با کشت صیفی جات با یونجه یا گندم کاشته میشود.
در جنوب کشور، گونه کرت به منظور تولید چوب برای لنج سازی، مورد علاقه مردم است و برگ و شاخه آن نیز خوراک دام میشود.
آگروفارستري طرحي است كه بر اساس نياز اكولوژيك گياهان، جهت و سرعت باد غالب، بافت خاك، سرعت آستانه فرسايش بادي و كشاورزي مردم، براي مناطق تاغزار ارائه ميگردد، تا بتوان ضمن
تأمين اهداف تثبيت شن، تراكم تاغ را در منطقه كنترل نموده و از اراضي بين نوارهاي باد شكن به عنوان زمين كشاورزي استفاده نمود.
درباره ضرورتهای استفاده از اگروفارستری میتوان گفت: کاهش سطح جنگلهای کشور، افزایش جمعیت و نیاز به مواد غذایی، کاهش سطح مراتع و افزایش چرای دام، نیاز فوری بهمحصولات و فرآوردههای جنگلی،جلوگیری از تخریب جنگل و استفاده بهینه از زمین، مهم ترین دلایل روی آوردن به این روشها است.
در جنگلهای شمال کشور، اولین بار اگروفارستری در "شیرگاه" سوادکوه در جامعه بلوط ـ ممرزستان و سپس در رشت، گرجی سرا (نوشهر)، نور و چمستان، شرق گرگان و با گونههای بلوط، ممرز، توسکا، لیلکی ، گردو و صنوبر انجام شد.
عمده برنامه کشور برای اگروفارستری در منطقه غرب کشور و در جنگلهای زاگرس اجرا میگردد زیرا جنگل تراشی و تخریب جنگل در حاشیه روستاها به وفور دیده میشود.
لازم است که تحقیقات اگروفارستری تقویت شود تا از این راه کشاورزان قادر شوند طبق اصل تولید مستمر، به حداکثر تولید نائل شوند.
درختان در سیستم اگروفارستری با ریشههای طویل ، مواد غذایی را که با آبشویی به اعماق خاک منتقل شده است، جذب میکنند و آن را به صورت گیاه خاک به سطح زمین بر میگردانند و موجب بهبود حاصلخیزی زمین میشوند.
برای مثال در زیر اشکوب درختان جنگلی میتوان فندق، صیفی جات یا سیب زمینی کاشت و زمینه استقبال آن در بین مردم ، صد درصد فراهم است.
در برخی مناطق، مشکل کمبود علوفه وجود دارد که با اگروفارستری میتوان این کمبود را جبران کرد.
به دلیل آب و هوای مساعد جنگلهای شمال، در مقایسه با جنگلهای خارج از شمال، اگروفارستری در این مناطق بهتر و زودتر جواب می دهد. ترکیب نمودن محصولات زراعی تولیدات دامی جنگل داری
ودیگر انواع سیستمهای تولیدی به کرار وبه طور هم زمان یا تناوبی بر روی یک قطعه زمین صورت می گیرد.
در مناطق خشک نیز به منظور کاهش خطرات خشکی وزندگی پایدار در شرایط سخت اقلیمی این روش مورد استفاده قرار می گیرد.
دراجرای اگروفارستری در ایران میتوان گفت: کاشت درخت خرما در اشکوب بالا همراه با زراعت، کاشت درخت کِرت [keret] همراه با زراعت گندم و کاشت درخت کهور همراه با بوته کاری برای تغذیه دام و زراعت از نمونههای استفاده از این شیوه تلفیقیاست.
همچنین میتوان به کاشت درخت کنار همراه با زراعت باهدف کشت گیاهان دارویی، کاشت درخت بادام شیرین همراه زراعت یونجه، کاشت درخت توت همراه با چای و حفظ درخت بلوط در شرق جنگلهای شمال (حوالی بجنورد) همراه با کشت مو که از درخت برای تکیه گاه استفاده میشود ، اشاره کرد.
در برخی از اراضی جلگهای شمال کشور، با کاشت درختانی نظیر توسکا، صنوبر، برای محافظت مزارع و تولید چوب، دیوار سبز ایجاد میشود.
*از طرحهای اجرا شده در زمینه اگروفارستری می توان به طرح اجرا شده در خراسان به منظورتثبیت شنهای روان وحفظ تاغزارها اشاره نمود
تراکم بیش از حد تاغزارها در منطقه سبزوارباعث بوجود امدن جنگلهای در هم پیچیده ای از تاغ در این منطقه شده که با توجه به کمبود نزولات اسمانی وطویل بودن ریشه های تاغ باعث جذب زیاد اب
در سالهای کم باران،عامل رقابت وسایر موارد باعث شیوع بیماریهای در تاغهاکه عامل اصلی ان را کارشناسان مربوط به تراکم بیش از حد درختجه های تاغ میدانند گردیده. همچنین بذر پاشی های بی رویه ونیز ریزش طبیعی بذر در طول سالهای متمادی باعث شده که اراضی کشاورزی نزدیک روستا ها نیزاز گردونه کشت وکار خارج شود ودرختجه های تاغ رویش نمایند. حال سوالی که مطرح است این است که چگونه می توان اقداماتی انجام داد که:
اولا"از حرکت شنهای روان توسط درختچه های تاغ جلوگیری کرد.
ثانیا"از حدر رفتن ابهای زمینی کاست.
ثالثا" مقداری از اراضی رابه کشت یک یا چندگونه مثمر اختصاص داد.
جواب این مسئله اجرای عملیاتی است تحت عنوان اگروفارستری یا کشت تلفیقی در این طرح با استفاده از اطلاعات سرعت بادمنطقه وبا در نظر گرفتن ارتفاع درختچه های تاغ، بافت خاک منطقه، فواصل منظمی را برای کاشت تاغ به صورت نواری تعریف می کنند واین فواصل طوری محاسبه میشوند که باد موجود در منطقه نتواند بیش از حد مجاز در بین ردیفهای تاغ گردش کند وخاک منطقه از فرسایش در امان بمانداز این پس تاغهای اضافی منطقه راازبین نوارهای طراحی شده حذف مینمایند واین فواصل ایجاد شده را به کشت گیاهان مثمرمتناسب با اب وهوای منطقه اختصاص می دهند .
با توجه به بررسی های کارشناسان درخت پسته با اب وهوای منطقه ساز گاری داشته وبا توجه به نیاز ابی کم پسته در فصل تابستان (سه دوره در طول تابستان) وبا توجه به منابع ابی بالادست در این منطقه قابل کشت می باشد.
*از طرحهای اجراشده دیگر در منطقه زابل که توسط دانشکده منابع طبیعی زابل اجرا گردیده کاشت درختانی نظیر prosopis cinerais است که این درخت نه تنها با گیاهان زراعی نظیر ارزن مرواریدی ونیز کشت درخت گز با گندم که در اصلاح محیط زیست خود نیز نقش مکمل را دارا میباشند. این درختان برای تامین علوفه، سوخت،میوه وغیره مورد استفاده قرار میگیرندحتی در زمانی که کشاورزان در مدت طولانی با خشکسالی مواجه شوند ابزاری برای امرار معاش انها هستند.
کاشت درختان به صورت کمربندهای حفاظتی از فرسایش بادی وآب می کاهد و آب وخاک را حفظ می کند. در سیستمهای اگروفارستری،درختان از تابش مستقیم و داغ اشعه به محصولات می کاهندوهم چنین موجب کاهش سرعت باد ودمای خاک میشوند،رطوبت خاک را حفظ می کنند، فعالیتهای زیستی در خاک را افزایش می دهند واز اینرو موجب اصلاح میکروارکانیسمهای محیط زیست برای محصولات کشاورزی میشوندشرایط ادافیکی اقلیمی درمحیطهای خشک انقدر نا مطلوب است که هر در ختی ولو کوچک باشد در بهبود شرایط زیست محیطی موثر است.
از تولیدات غیر چوبی مهم دیگر در این مناطق ،گیاهان با ارزش دارویی میباشدبه خاطر ویژگیهای اقلیمی در این نواحی،گیاهان دارویی بومی وجود دارند که اگردر مناطق با بارندگی بیشتر کشت گردند از کیفیت انها کاسته می شود.
اب یک عامل اصلی محدود کننده رشد است ورقابت میان گیاهان چوبی و زراعی برای اب وعناصر غذایی شدت میابد.
اگروفارستری بیشتر معطوف به رقابت میان درختان وگیاهان زراعی در 50تا60سانتی متری بالایی خاک می گردد.
نتیجه گیری
برنامههای اگروفارستری ، به تعبیری جدایی اساسی از روشهای مرسوم و کلاسیک جنگلداری محسوب میشود و گویا دستگاههای اداری و اجرایی موجود، کارایی لازم را برای رسیدن به اهداف آن ندارند.
برخوردهای تخصصی و صنفی محدودی که بین کارشناسان و دانشمندان و دست اندرکاران رشتههای جنگلداری، کشاورزی، دامپروری و مرتعداری به وجود میآید، مانعی در راه توسعه اگروفارستری است که باید با همکاری علمی واقدام عملی، برطرف شود.
چنانچه بخواهیم آگروفارستری را به عنوان یک راه حل دو منظوره در نظر بگیریم به طوری که ضمن تضمین حفاظت خاک ، کشت محصولات کشاورزی هم داشته باشیم میتوانیم مساحت زیادی از اراضی را تحت اشغال این سیستم در آوریم
گرد آورنده مطالب :مهندس محسن هوشمند کارشناسی ارشد منابع طبیعی
منابع:
- اگروفارستری (بیشه زراعی)نوشته گوتام وجواندوات- مترجم تقی شامخی دانشگاه تهران.
- مجله منابع طبیعی ایران1372 شماره 47
- جنگل ومرتع شماره74
-سایت خبری مرکز آموزش عالي علمي كاربردي جهاد كشاورزي.
_An introduction to Agroforestry p.k ramchandran nair